Perzisch
en Dari
Nieuw-Perzisch
of Perzisch, (lokale namen: Fârsi, Pârsi en Dari),
is vanaf 900 de cultuurtaal van grote delen van West-Azië
en tegenwoordig vooral van Iran, Afghanistan en Tadzjikistan.
Miljoenen mensen in Oezbekistan spreken ook Perzisch.
Perzisch wordt in Afghanistan officieel Dari genoemd
en in Centraal-Azië Tadzjiki.
Hoewel het een Indo-europese taal is, wordt het geschreven
met het Perso-Arabische schrift, waaraan wel een aantal
letters zijn toegevoegd zoals een g (een kaf met een
extra streep erboven) en een p (een b met drie puntjes
eronder in plaats van één).
De taal kent al vanaf de Middeleeuwen een zeer rijke
literatuur, met dichters als Ferdousi. Het Perzisch
genoot lange tijd een belangrijke status als cultuur-
en diplomatentaal in West-Azië en de Indiaase subcontinent.
Het inheemse Perzische woord voor het noemen van deze
taal is "Fârsi" en hoort dus eigenlijk niet
in een Nederlandse context gebruikt te worden (verglijk
Duits/Deutsch of Fins/Suomi).
Tadzjieks
Het Tadzjieks, ook Galcha genoemd, wordt door ongeveer
4 miljoen mensen in de Republiek Tadzjikistan gesproken
alsmede in aangrenzende gebieden van Oezbekistan en
Kirgizië (Kyrgyzstan).
Het Tadzjieks is zo nauw verwant aan het Perzisch
uit Iran en Afghanistan dat het Tadzjieks soms wordt
beschouwd als een dialect van het Perzisch. Door het
intense contact met sprekers van Turkse talen en de
hoge mate van tweetaligheid met het Oezbeeks en het
Kirgizisch is het Tadzjieks, meer dan het Perzisch,
beïnvloed door Turkse talen. Het vocabulaire van het
Perzisch en het Tadzjieks is afwijkend, omdat het
Tadzjieks heel veel Russische leenwoorden kent. Het
Perzisch daarentegen heeft meer leenwoorden uit West-Europese
talen.
Het Tadzjieks is een subgroep van de West-Iranese
talen, waartoe ook de nauw verwante Perzische talen
Farsi en Dari behoren. De West- en Oost Iranese talen
behoren tot de Indo-Iranese tak van de Indo-Europese
taalfamilie.
Tot het begin van de 20e eeuw werd het Tadzjieks in
het Arabische schrift geschreven. In 1928 werd het
Latijnse alfabet ingevoerd en gebruikt totdat het
in 1940 door het cyrillische schrift werd vervangen.
Tot 1994 werd er een gewijzigd cyrillisch alfabet
gebruikt. Onlangs heeft de regering geprobeerd terug
te keren naar het Latijnse alfabet.
In de voormalige Socialistische Sovjetrepubliek Tadzjikistan
gebruikten de meeste scholen het Tadzjieks in het
onderwijs en werden er op de enige universiteit van
de republiek lessen verzorgd in het Tadzjieks en in
het Russisch. Zowel in Tadzjikistan alsmede in Oezbekistan
worden radio- en televisieprogramma’s in het Tadzjieks
uitgezonden en boeken, kranten en tijdschriften in
het Tadzjieks uitgegeven.
Ten tijde van de Sovjet-Unie diende iedere Sovjetburger,
eventueel naast zijn moedertaal, het Russisch te beheersen.
Op die manier fungeerde het Russisch als een lingua
franca binnen de toenmalige Sovjet-Unie. Hierdoor
speelt het Russisch tot op de dag van vandaag een
belangrijke rol in het dagelijkse leven van veel voormalige
Sovjetrepublieken.
Hierin komt na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie
in 1991 geleidelijk verandering. Sinds het begin van
de jaren negentig streven de overheden van voormalige
Sovjetrepublieken ernaar de rol van het Russisch in
hun samenleving terug te brengen en het gebruik van
hun landstaal te intensifiëren om zodoende de eigen
identiteit en cultuur te versterken.
De betekenis van het Russisch neemt in de voormalige
Sovjetrepublieken weliswaar af, maar zal gezien de
belangrijke rol van de Russische Federatie in de regio
een belangrijke plaats blijven innemen.
